امر به معروف و نهی از منکر دوستانه 1
✨﷽✨
بخش اول
منبع : اکبری، محمود؛ امر به معروف، روش صالحان، ص: 35 ,
کوثرنت
پیامبر اکرم (ص) فرمود:
من رأی منکم منکرا فلیغیره بیده فإن لم یستطع فبلسانه فإن لم یستطع فبقلبه و ذلک أضعف الإیمان [1]
هر کس از شما ناشایسته ای ببیند (باید) به دست خویش مانع آن شود و اگرنتواند به زبان و اگر نتواند به دل مانع شود که حداقل ایمان همین است.
مراتب امر به معروف و نهی از منکر در یک تقسیم بندی، به سه مرحله تقسیم می شود:
1. مرحله قلبی (رفتاری)
2. مرحله زبانی
3. مرحله عملی
1. مرحله قلبی (رفتاری)
منظور از مرتبه قلبی این است که ما نسبت به کارهای زشت یا شایسته، از نظر حالت درونی و احساس قلبی، بی تفاوت نباشیم؛ مثلًا از کارهای خوبی همچون: عبادت، ایثار، عدل، تقوا، توبه، نوع دوستی، تواضع، جهاد و.. . خوشمان بیایدو این اعمال و صفات و دارندگان آنها را دوست بداریم و برعکس، از اموری مانند: دروغ، تقلّب، نیرنگ، مردم آزاری، بی نمازی، بی حجابی، بی تفاوتی، حسد، بخل، بی ادبی و.. . بدمان بیاید و دارندگان اینها را هم دوست نداشته باشیم. این نشانه سلامت قلب است. اگر شخص، قلباً از منکر انزجار داشته باشد، نسبت به گنهکار، اخم می کند و یا با او حرف نمی زند و یا به صورت موقت ارتباطش را با او قطع می کند که نشانگر کراهت او از انجام گناه و یا ترک واجب است.[2]
رضایت به فعل منکر و ترک معروف، حرام است.[3]
پیامبر اکرم (ص) فرمود:
مَنْ شَهِدَ أَمْراً فَکرِهَهُ کانَ کمَنْ غَابَ عَنْهُ وَ مَنْ غَابَ عَنْ أَمْرٍ فَرَضِیهُ کانَ کمَنْ شَهِدَه[5]
آن که در کاری حاضر باشد و ناراضی، همچون غایب است، و آن که غایب باشد و راضی، همچون حاضر است.
2. مرحله زبانی
مرحله بالاتر مرتبه زبانی می باشد و به معنای آن است که با زبان و گفتار، طرفدار خوبی ها و خوبان باشیم و به بدی ها، گناهکاران، تخلّف ها و منکرات، اعتراض کنیم.
گفتن و نهی زبانی؛ هرچند بدون برخورد عملی، معارضه و درگیری تکرار شود، طرف را به ستوه می آورد یا شرمنده می سازد. وقتی بنای همگان بر این باشد که به خلافکار، تذکر زبانی دهند، او عرصه را بر خود تنگ می بیند و جوّ عمومی جامعه را برای ارتکاب فساد و گناه، مناسب نمی یابد. البته به شرط آنکه گویندگان و تذکر دهندگان، از روی خیرخواهی و دلسوزی و متانت تذکر دهند و نهی کنند. دلیل آن که در روایات، این همه بر امر به معروف زبانی تأکید شده، نشان دهنده تأثیر آن است. گاهی زبان، برنده تر و نافذتر از شمشیر و اقدام عملی است، به شرط اینکه تذکر دهنده، هنرمندانه و به موقع و سنجیده تذکر دهد تا خلافکار، در موضع لجاجت و عناد قرار نگیرد. عفت کلام و سخن گفتن با وقار و احترام، مؤثرتر از تندخویی و پرخاشگری و توهین است.
در این مرتبه اگر همه، احساس مسئولیت کنند و روح جمعی جامعه، با تذکرهایشان عرصه را بر خلافکاران تنگ کنند، قطعاً در جلوگیری از فساد و گناه، اثر خوبی خواهد داشت. این مرتبه از نهی از منکر، نه خرجی دارد، نه مشکلات قضایی؛ فقط گفتن و رد شدن است. به فرموده مقام معظم رهبری آیت الله خامنه ای:
گفتن گناه، به گناهکار با زبان خوش و با لحن مناسب و در جایی هم با زبان تند- در مواردی که مفسده ای به وجود نیاید- گناه را در جامعه کم خواهد کرد. تجربه کنید، منکری را که دیدید، با زبان تذکر دهید. اصلًا لازم نیست زبان گزنده باشد، یک کلمه بگویید: آقا! خانم! این منکر است. نفر دوم بگوید، نفر سوم بگوید و…، دیگر چه کسی می تواند منکر را ادامه دهد؟[6]
روزی مردی نزد امام حسین (ع) از کسی غیبت کرد، امام به او تذکر داد و فرمود:
دست از غیبت بردار؛ زیرا غیبت، غذای سگ های جهنم است.[7].
مرحله عملی
مرحله سوم، مرحله عملی است که انسان با عمل و اقدام خویش، در راه گسترش خوبی ها و صفات و کارهای نیک و اجرای احکام دین، بکوشد و نیز به طور عملی جلوی مفاسد و زشتی ها و انسان های خطاکار و اعمال خلاف و گناه را بگیرد.
انکار در مرحله قلبی نیز باید به شکلی نمود پیدا کند. یعنی اگر از کار زشت یا انسان مجرمی بدمان می آید، این ناخوشایندی و عدم رضایت را با نگاه، قیافه یا طرز رفتار نشان دهیم تا خلافکاران متوجه شوند و در آنها تأثیر بگذارد.
کمترین مرحله امر به معروف و نهی از منکر، همان مرتبه قلبی است. اگر کار ناپسندی انجام گیرد، و ما در دلمان راضی باشیم، ما نیز در همان گناه شریکیم. خداوند، در قیامت کسانی که برخی از گناهان را مرتکب نشده اند، ولی چون دیگران انجام داده اند و آنها هم راضی به کار آنان بوده اند، عذاب می کند.
امام علی (ع) فرمود:
الرّاضی بِفِعلِ قَومٍ کالدّاخِلِ فیهِ مَعَهُم…[8]
هرکس به کار جمعی راضی باشد؛ همچون آنان است.
این مسأله، در کارهای نیک هم مطرح است. اگر انسان نیکان را دوست بدارد و به کارهای شایسته دیگران راضی باشد، پاداش می گیرد.
.
اگر کسی نتواند با عمل و اقدام، جلوی مفاسد را بگیرد، باید با زبان، اعتراض و نهی کند. اگر زمینه نهی از منکر زبانی هم فراهم نبود، حداقل در دل از کارهای ناشایست دیگران، ناراحت و ناخشنود باشد.
امام علی (ع) در حدیثی، این سه مرحله را بیان نموده و در پایان فرموده است:
مَن تَرَک انکارَ المُنکرِ بِقَلبِهِ وَ یدِهِ وَ لِسانِهِ فَهُوَ مَیتٌ بَینَ الاحیاء[9]
کسی که منکر و فساد را با هیچ یک از قلب و دست و زبان، انکار نکند، او مرده ای میان زندگان است.
در حکومت اسلامی، آنجا که جلوگیری از گناهان و فسادها جز با مرحله عملی و اقدام و برخورد ممکن نباشد، باید به نحوی با همکاری و هماهنگی نظام حاکم، نیروهای انتظامی، مقامات مسئول و مراکز مربوطه انجام گیرد تا به هرج و مرج اجتماعی کشیده نشود و همچنین اگر جلوگیری از فساد و گناه، جز با دخل و تصرف در اموال دیگران یا وارد کردن برخی ضررها انجام نشود، اینجا هم اجازه از مراکز مسئول الزامی است
1 نهج الفصاحه، ص 768.
[2] . توضیح المسائل مراجع، ج 2، ص 643.
[3] . تحریرالوسیله، القول فی